تأثیرات جامعه اطلاعاتی بر آموزش عالی
توسعه و گسترش فناوری اطلاعات و ارتباطات و کاربرد آن، اثرات عمیقی بر ابعاد مختلف زندگی بشر از جمله آموزش داشته است. تأثیر اطلاعات و فناوری اطلاعات و ارتباطات هم از جهت ایجاد فرصتهای طلایی جدید و هم از نظر چالشهای سازمانی قابل مطالعه است. آموزش عالی به عنوان یکی از مهمترین نظامهای اجتماعی و دانشگاهها به دلیل نقش مهمی که در تولید و اشاعه دانش و اطلاعات دارند، از حوزههایی هستند که به شدت تحت تأثیر فناوری اطلاعات و ارتباطات قرار گرفتهاند.
از مهمترین پیامدهای این امر، میتوان به تغییرات بنیادی در نحوه تفکر در مورد نقش دانشگاه، دانشجو، هیئت علمی و یادگیری و یاددهی اشاره کرد. اکنون پس از ورود به هزاره سوم، ضرورت همسویی و تعامل سازنده با تغییرات و توسعه مبتنی بر دانش، بیش از پیش احساس میشود و لازم است شرایط را برای استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات و حضور مؤثر در جامعه اطلاعاتی آماده کنیم. در مقاله حاضر شرایط و پیشبایستهای حضور آموزش عالی و دانشگاهها در جامعه اطلاعاتی مورد بررسی قرار گرفته و ضمن تبیین شرایط موجود، راهکارهایی برای مواجهه معقول با فناوری اطلاعات و ارتباطات و حضور دانشگاهها در جامعه اطلاعاتی ارائه شده است.
مقدمه
روند تحولات آموزش عالی در دو دهه اخیر وابسته به افزایش تقاضای ورود به آموزش عالی، توسعه فناوریهای ارتباطی، ضرورت توسعه منابع انسانی، تغییرات سریع فناوری، انباشت دانش و اطلاعات و دگرگونیهای اجتماعی بوده و منجر به بروز چالشهای جدی و تغییر در نقش دانشگاه و آموزش عالی در هزاره جدید شده است. دگرگونیهای شگرف آموزش عالی و حرکت آن به سوی همگانی شدن و تأویلهای ناشی از نیاز عمومی به آموزش عالی، دیدگاه جدیدی در توسعهٔ آموزش عالی پدید آورده است که تحت تأثیر انقلاب اطلاعات و پارادایم فناوری اطلاعات، منجر به افزودهشدن وجهی جدید به منشور آموزش عالی شده است که توسعهٔ اطلاعاتی نظام آموزش عالی از ضروریات آن است. (منتظر، ۱۳۸۳)
در رویکرد جدید به آموزش عالی، دانش، محور تمامی فعالیتهاست و سرمایههای انسانی نسبت به منابع طبیعی و مالی از اهمیت ویژهای برخوردارند؛ به گونهای که در این نظام فکری، نقش دانش، اطلاعات، نوآوری، خلاقیت، نظم و مدیریت به عنوان منابع حقیقی ایجاد ارزشهای اقتصادی و اجتماعی به رسمیت شناخته میشود. این امر، مسئولیت سنگینتری را بر دوش دانشگاهها و مراکز علمی و تحقیقاتی قرار داده است، به صورتی که نیاز به ایجاد تحولات فکری در مدیریت و بازنگری در دورنمای ماموریتها و راهبردهای نظام آموزش عالی به یک ضرورت اساسی تبدیل شده است. "جهانی شدن و توسعه ارتباطات و تبادل اطلاعات میتواند فرایند انتقال اطلاعات و دانش را تسهیل کند و دانشگاهها را در ایفای نقش اثرگذار بر توسعه و ورود به جامعه جهانی یاری دهد." (ملیتوا، ۲۰۰۵)
آموزش عالی در جامعه اطلاعاتی
بسیاری از اندیشمندان و صاحبنظران علوم اجتماعی بر این باورند که ترکیب و همگرایی فناوریهای نوین ارتباطی و تجدید ساختار نظام سرمایهداری در دهههای اخیر سبب گشایش مرحله تازهای در جوامع بشری شده است, مرحلهای که با اصطلاحاتی نظیر جامعه فراصنعتی (بل), جامعه شبکهای (کاستلز) و جامعه اطلاعاتی توصیف شده است. جامعه اطلاعاتی یک جامعه چند وجهی است که در آن تمام لایهبندیها و سطوح، نیازمند اطلاعات هستند. اصطلاح جامعه اطلاعاتی، بازگو کننده توسعه تکنولوژیهای نوین و تجدید سازمان جامعه پیرامون جریان اطلاعات است.
"این واژه و مفاهیم شبیه آن, جامعهای را توصیف میکند که در آن برای تولید انواع کالاها و خدمات بستگی زیادی به کاربرد فناوری اطلاعات وجود دارد." (بهشتی، ۱۳۸۰)
شاید بتوان گفت مهمترین عنصر در تحقق جامعه اطلاعاتی دانایی و مدیریت مبتنی بر دانایی است. نهاد آموزش عالی به عنوان یکی از ارکان اثرگذار در جامعه همواره جایگاهی رفیع در توسعه دانایی و تعیین سیر حرکت بشر داشته است. شکی وجود ندارد که دانشگاهها در سیر تحول از جامعه صنعتی به جامعه اطلاعاتی نقش تعیین کننده داشتهاند. نقش آموزش عالی در جامعه اطلاعاتی از دو بعد قابل بررسی است:
- نقشی که دانشگاهها در تحولات این بخش داشته اند؛
- تأثیرات جامعه اطلاعاتی بر آموزش عالی.
در اینجا ما بیشتر بر بعد دوم تأکید میکنیم و در ادامه با توجه به شاخصهای بالا تأملی بر حضور دانشگاهها در جامعه اطلاعات خواهیم داشت. اگر بخواهیم با توجه به شاخصهای بالا وضعیت آموزش عالی و دانشگاهها را در جامعه اطلاعاتی محک بزنیم، شاید لازم باشد یک تحقیق جامع را انجام دهیم. پس با توجه به گستردگی شاخصهای فوق و ضرورت تعمق در مؤلفههای جامعه اطلاعاتی در آموزش عالی در مقاله حاضر وضعیت دانشگاههای کشور در شاخصهای اول، سوم و ششم مورد بررسی قرار گرفته است.
فناوری اطلاعات و ارتباطات و آموزش عالی(نگاهی به شرایط موجود)
فناوری اطلاعات و ارتباطات عبارت است از مجموعهای متفاوت از ابزارها و منابع فناوری که برای برقراری ارتباط, ایجاد، انتشار، ذخیره کردن و مدیریت اطلاعات بهکار میرود و علاوه بر محوریت دانش و اطلاعات، بر نقش «ارتباطات» و وسائل ارتباطی به عنوان عامل و ابزار انتقال دهنده اطلاعات و برقراری رابطه بین دو بخش اطلاعات و فناوری توجه ویژه دارد.
حضور فناوری اطلاعات و ارتباطات در آموزش عالی در واقع برای "یادگیری انعطافپذیر" است. فناوری اطلاعات و ارتباطات مفهومی است که دلالت بر روابط متفاوت بین مؤسسات، اعضای هیئت علمی و دانشجویان دارد. با حضور فناوری اطلاعات و ارتباطات اعضای هیئت علمی باید تغییرات اساسی در نگرشهایشان نسبت به آموزش و تدریس به عنوان ابزار انتقال اطلاعات ایجاد کنند. (رمزدن، ۱۹۹۷/ ترجمه نوهابراهیم، ۱۳۸۰، ص ۲۴)
در ایران سه مرحله بالا ابتدا در یک حالت شک وتردید، گرایش و سپس به خدمت گرفتن یکباره قرار دارد. در بخش آموزش عالی در یک دهه گذشته دانشگاهها تلاش فراوانی برای تطبیق خود با شرایط روز جامعه جهانی آغاز کردهاند. منتظر(۱۳۸۳) در یک بررسی بر اساس شاخصها ونشانگرهای ارائه شده ازسوی یونسکو تعدادی از مهمترین دانشگاههای کشور شامل دانشگاههای: اراک، الزهرا (س)، مازندران، پیام نور، تربیت مدرس، تهران، صنعتی اصفهان، صنعتی امیرکبیر، صنعتی شریف، شهید چمران اهواز و علم وصنعت ایران را در به خدمت گرفتن فناوری اطلاعات و ارتباطات مورد بررسی قرار داده که وضع دانشگاهها اینچنین تصویر شده است:
- نبود سیاست استفاده از فناوری اطلاعات درآموزش عالی؛
- نبود طرح جامع توسعهٔ فناوری اطلاعات درآموزش عالی؛
- نبود طرح تخصیص بودجهٔ کافی برای توسعهٔ فناوری اطلاعات در آموزش عالی؛
- نبود مسئول پیاده سازی طرح جامع توسعهٔ فناوری اطلاعات درآموزش عالی؛
- نبود مکانیزم نظارت و ارزیابی برای اجرای طرح جامع توسعه فناوری اطلاعات در آموزش عالی؛
- کم بودن تعداد کامپیوتر موجود به ازای هر صد دانشجو. تهران: ۲۰ دستگاه، شهرستانها: ۸ دستگاه؛
- پایین بودن تعداد کامپیوترهای آموزشی؛
- کم بودن پهنای باند و …
استفاده از فناوری اطلاعات در دانشگاههای کشور بر مبنای برنامه دقیقی استوار نیست و مشکلاتی گریبانگیر آنهاست که در بسیاری از کشورها سالهاست برطرف شده است و این امر باعث استفادهنکردن از ظرفیتهای ICT و بدگمانی نسبت به اینکه فناوری میتواند بسیاری از روندهای جاری را با سرعت بسیار بیشتر انجام دهد، شده است. البته در بخش آموزش عالی فعالیتهای متنوعی برای استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات انجام شده که عبارت است از:
توسعه شبکه علمی کشور
طرح اولیه شبکه گسترده و اختصاصی دانشگاهها با هدف ایجاد شبکه ارتباطی و اطلاع رسانی اختصاصی بین دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی به منظور توسعه فناوری اطلاعات به عنوان یکی از ابزارهای ضروری سرعت بخشیدن و نظاممند کردن جریان اطلاعات علمی و عامل موثر بر توسعه همهجانبه دانش و فناوری در سازمان پژوهشهای علمی و صنعتی ایران پایه ریزی شد، در سال ۱۳۷۷ مراحل اجرایی آن آغاز و نهایتا در آذر ماه ۱۳۷۹ یکی از گسترده ترین شبکه های WAN کشور با زیر ساخت مستقل مخابراتی و اتصال بیش از۱۰۰ مرکز آموزشی و دانشگاهی افتتاح شد. محورهای اصلی این طرح عبارتند از:
- ایجاد و توسعه زیرساخت انتقال اطلاعات (اینترانت) گسترده در سطح کشور بین دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی به منظور ایجاد شبکه علمی کشور؛
- مدیریت و ارائه محتوا روی شبکه علمی از طریق ایجاد زیر ساخت ملی، ساماندهی و تسهیل دسترسی به منابع علمی موجود در کتابخانه ها و مراکز اسناد ( اعم از نشریات
- کترونیک، کتب، پایان نامهها و سایر منابع)، ارتقای کیفیت جستجو، تنوع خدمات و افزایش بهره برداری؛
- توسعه همکاریهای بین المللی برای تقویت زمینه های آموزشی و پژوهشی غیر حضوری و از راه دور؛
- دسترسی به اینترنت و خدمات شبکهای برای کاربران دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی(سازمان پژوهشهای علمی وصنعتی ایران، ۱۳۸۴).
- عالیتهای دیگری زیر نظر دفتر امور رایانه وزارت علوم، تحقیقات و فناوری انجام شده است که عبارتند از:
- ایجاد شبکه ارتباطی و اطلاع رسانی اختصاصی بین دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی به منظور توسعه فناوری اطلاعات به عنوان یکی از ابزارهای ضروری سرعت بخشیدن و نظاممند
- دن جریان اطلاعات علمی و عامل موثر بر توسعه همه جانبه دانش و فناوری؛
- ایجاد و یکپارچه سازی سیستم اطلاعات مدیریت آموزشی دانشگاهها و مراکز پژوهشی و نظارت بر آنها؛
- پیاده سازی سیستمهای خودکار سازی اداری – مالی و پشتیبانی در دانشگاهها و مراکز پژوهشی و نظارت بر آنها ؛
- توزیع رایانه بین دانشگاهها و مراکز پژوهشی؛
- نصب و راه اندازی سیستمهای اتوماسیون اداری و مالی؛
- نصب و راه اندازی سیستم مدیریت امور آموزشی.
همانطور که مشاهده میشود در وزارت علوم، تحقیقات و فناوری طرحهای مهم و کلیدی در حال اجراست و یا انجام شده است. اما این فعالیتها در قالب یک برنامه استراتژیک و دراز مدت نیست و موانعی در راه توسعه ICTوجود دارد که عمدتأ ریشه در ساختار سنتی آموزش دارد. ما برای ورود به عصر اطلاعات باید بر مشکلاتی غلبه کنیم که حل آنها مستلزم استفاده از تمامی ظرفیتهاست. این مشکلات عبارتند از:
- فقدان سیاست ملی برای استفاده از فناوری اطلاعات در آموزش عالی؛
- فقدان سرمایه گذاری مناسب در زمینهٔ توسعهٔ شبکه های مخابراتی ودادهای؛
- فقدان تعریف مورد توافق درمورد فناوری اطلاعات، آموزش الکترونیک ویادگیری الکترونیک؛
- وجود مراکز متعدد تصمیمگیری؛
- فقدان هماهنگی درونی دستگاههای متولی؛
- فرهنگ ضعیف اطلاعاتی در میان مسئولان وکاربران؛
- ضعف نظام پشتیبان ازنظامهای شبکهای؛
- عملکرد سنت گرای نظام آموزشی؛
- کمبود اعتبارات مالی(منتظر،۱۳۸۳).
نگاه دقیق به مشکلات آموزش عالی در توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات نشان میدهد، دانشگاههای ما در یک برزخ روشهای سنتی و پیشرفته قرار دارند و نمیتوانند با تکیه بر منابع موجود راه خود را به سوی توسعه باز کنند. با توجه به اینکه در "توسعه مبتنی بر دانایی، آموزش مبتنی بر فناوری اطلاعات و ارتباطات و توسعه همه جانبه آن از نیازهای اساسی به حساب میآید"، (احمدیان، ۱۳۸۳: ۲۳)، دانشگاههای ما باید تلاش کنند جایگاه خود را در این فرایند ارتقا دهند و منابع لازم را به خدمت بگیرند.
راهبردهای تکفا
در بحث برنامهریزی استراتژیک در کشورمان تجربه طرح تکفا وجود دارد که راهبردهای کلیدی زیر را محور کار قرار داده است:
- تهیه زیرساخت شامل شبکه دسترسی, قوانین و مقررات, منابع و تسهیلات
- برنامه جامع گسترش ICT در توسعه ملی پایدار
- توجه به بخش خصوصی به عنوان محور اصلی توسعه ICT
- توسعه منابع انسانی به عنوان اولویت استراتژیک گسترش ICT
- رای دستیابی به راهبردهای بالا, برنامه تکفا بر پایه هفت محور اصلی استوار شده است:
- دولت الکترونیک
- آموزش عالی و آموزش پزشکی الکترونیک
- آموزش عمومی و ارتقای مهارتهای دیجیتال
- توسعه خدمات اجتماعی
- اقتصاد و بازرگانی الکترونیک
- توسعه پارکها و مراکز رشد ICT
- گسترش فرهنگ و تقویت خط و زبان فارسی برای کاربرد در شبکه.
به نظر میرسد تحقق اهداف در نظر گرفته شده برای طرح (برنامه) تکفا میتواند گام بلندی برای توسعه همه جانبه فناوری اطلاعات و ارتباطات باشد و ما را در رسیدن به پیشبایستهای حضور در جامعه اطلاعاتی نزدیک کند. با توجه به اولین محور طرح تکفا، نگاهی به وضعیت زیرساختهای فناوری در کشور نشان میدهد در زمینه توسعه ICT چقدر موفق بودهایم.
نگاهی گذرا به جدول (۱) نشان میدهد، ضریب نفوذ اینترنت در کشورمان نسبت به کشورهای پیشرفته پایین است و لازم است در این زمینه فعالیتهای بیشتری صورت گیرد. مقایسه ایران با کشوری مانند ترکیه در ضریب نفوذ اینترنت نشان میدهد، فاصله زیادی با این کشور دارد. به طور کلی، ایران بر اساس شاخصهای دسترسی دیجیتالی در رده ۸۶ جهان قرار دارد. و در بین کشورهای با دسترسی متوسط طبقهبندی میشود. از نظر استفاده از اینترنت نیز کشورمان نسبت به کشورهای دیگر شرایطی مشابهی دارد.کشورمان در استفاده از اینترنت نسبت به کشورهای منطقه از وضع تقریبا خوبی برخوردار است، اما فاصله زیادی با کشورهای اروپایی و آمریکا دارد.
شاخص دیگری که در اینجا مورد بررسی قرار میدهیم، سواد اطلاعاتی است. سواد اطلاعاتی عبارت است از توانایی تشخیص اطلاعات مورد نیاز و توانایی جایابی، ارزیابی و استفاده اثربخش از اطلاعات. سواد اطلاعاتی در آموزش عالی به عنوان بخشی از مشارکت برای یادگیری تمام عمر اهمیت خاص دارد.تاکنون تحقیق جامعی در خصوص وضع سواد اطلاعاتی در دانشگاههای ایران انجام نشده است، اما بررسیهای جاری نشان میدهد شرایط در این خصوص زیاد مطلوب نیست. عفت نژاد(۱۳۸۱) در پژوهشی که به منظور بررسی میزان استفاده دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه شیراز از فناوری اطلاعات انجام داد، به این نتیجه رسید که پاسخگویان از فناوری اطلاعاتی به میزان بالایی در انجام فعالیت پژوهشی پایاننامه، تالیف و ترجمه مقاله استفاده کردهاند و استفاده از فناوریهای اطلاعاتی در فعالیت پژوهشی شرکت در سمینار داخلی، شرکت در سمینار خارجی و تالیف و ترجمه کتاب ضعیف است. مهمترین مشکلات پاسخگویان در استفاده از فناوریهای اطلاعاتی، کمبود امکانات فناوریهای اطلاعاتی، سرعت کم بازیابی اطلاعات، قطع شبکه، نیاز به آموزش استفاده از فناوریهای اطلاعاتی و محدود بودن زمان استفاده است. یافتههای پژوهش نشان داد که درصد خیلی کمی از پاسخگویان (۴/۵درصد) از فناوریهای اطلاعاتی استفاده میکنند.
اخوتی (۱۳۷۷) در تحقیقی با استفاده از روش توصیفی – تحلیلی، وضعیت استفاده از شبکه اینترنت توسط اعضای هیئت علمی دانشگاههای علوم پزشکی ایران، تهران و شهید بهشتی را مورد بررسی قرار داده است. یافتههای پژوهش نشان داد که حدود ۲/۷ از افراد نمونه از شبکه اینترنت استفاده کنند که ۷۹/۶ درصد از آنها بدون واسطه با شبکه کار میکنند. استادان بیش از سایر رتبههای علمی از اینترنت استفاده میکنند (۲۸/۶ درصد). بیش از نیمی از افراد در حد متوسط با شبکه آشنا هستند و ۴۹/۶ درصد از آنها با استفاده از کمک دوستان و همکاران خود نحوه کار با شبکه را آموختهاند.
همانطور که از تحقیقات بالا بر میآید، استفاده دانشجویان، اعضای هیئت علمی و به طور کلی سیستم آموزش عالی از اینترنت محدود است و ما نتوانستهایم از فرصتهایی که فناوری اطلاعات و ارتباطات فراهم کرده است، برای حضور در جامعه اطلاعاتی استفاده کنیم. هر یک از فرصتهای موجود در آینده میتوانند به تهدیدهایی جدی تبدیل شوند.
سواد اطلاعاتی، توانایی افراد برای فعالیت مؤثر در یک جامعه اطلاعاتی است. این امر مستلزم تفکر انتقادی، آگاهی از اخلاق شخصی و حرفهای، ارزیابی اطلاعات، نیازهای اطلاعاتی متصور، اطلاعات سازماندهی شده، ارتباط متقابل با اطلاعات شغلی و ایجاد کاربرد مؤثر اطلاعات در حل مشکلات، تصمیم گیری و تحقیق است و بالا بردن آن در سطح دانشگاهها مستلزم آموزش، فرهنگسازی و توسعه فناوری است.نتیجهگیری
جامعه اطلاعاتی فرصتهای مناسبی را فرا روی کشورهایی مانند ایران قرار داده است تا بتوانند با استفاده از آن در فرایند توسعه موفقتر عمل کنند.
فرصتهایی مانند:- ساماندهی تولید و ایجاد توازن در توسعه اقتصادی نقاط مرکزی و پیرامونی
- ایجاد زمینه و زیر ساختهای توسعه فناوری اطلاعات
- تهیه و تدوین طرح جامع گسترش فناوری اطلاعات و ارتباطات، میتوانند ما را در حضور موفق در جامعه اطلاعاتی یاری دهند.
حضور دانشگاههای ما در عرصه تحولات جهانی و جامعه اطلاعاتی مستلزم شناخت وضع موجود برنامهریزی استرتژیک ICT ، بالا بردن کیفیت آموزش، تلاش مداوم جهت افزایش سهم ایران در تولید دانش، توسعه زیرساختهای فناوری، آموزش مدیران، اعضای هیئت علمی، کارکنان و دانشجویان، سهولت دسترسی به دادهها و اطلاعات داخلی، گسترش استفاده از پایگاههای اطلاعاتی خارجی و توسعه پایگاههای داخلی، کارآمدتر کردن سیستم مدیریت دانشگاهی و نهایتا اختصاص منابع سرمایهای است. از این رو پیشنهاد میشود:
- برنامه استراتژیک فناوری اطلاعات در دانشگاهها تدوین شده و زمینه لازم برای اجرای آن فراهم شود.
- زیرساختهای فناوری اطلاعات و ارتباطات در دانشگاهها به صورت مطلوب توسعه یابد.
- موانع قانونی استفاده از نرم افزارها و منابع رفع شود.
- نیروی انسانی متخصص در دانشگاهها؛ تربیت شود.
- دورههای آموزش ضمن خدمت برای مدیران، اعضای هیئت علمی و کارکنان، برگزار شود.
- پایگاههای اطلاعاتی مرکزی در دانشگاهها، طراحی و پیادهسازی شود.
- شفافیت بیشتر در دسترسی به دادهها و اطلاعات، بهوجود آید.
- توسعه دانشگاههای مجازی، در دستور کار قرار گیرد.
- اعتبارات خاص به توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات، اختصاص یابد.
- سیستمهای اطلاعاتی در بخشهای مختلف آموزش عالی، استوار یابد.