اهمیت آمار و اطلاعات در عرصه فرهنگ
مقوله آمار در زندگی فرهنگی، اقتصاد ی، اجتماعی و... بااهمیت است. نخستین تلاشها برای تهیه آمار به شکل جدید در ایران را به دوران صدارت میرزاحسینخان سپهسالار در دوران حکومت ناصرالدینشاه نسبت میدهند. کما اینکه تاریخنگاران ایران باستان بر تهیه آمار توسط حکام هخامنشی برای رتق و فتق امورشان تأکید میکردند. نتایج بهدست آمده از خواندن الواح تختجمشید حکایت از آمارهایی دارد که پادشاهان برای اداره امور حکومتی به آن نیاز داشتند؛ مقولهای که ارزش آن روز به روز بیشتر میشود، به طوری که دنیای جدید را جهان آمار و احتمالات نام نهادهاند...
بدون آمار و اطلاعات دقیق برنامهریزی نوعی انشای اقتصادی یا توسعهای است که نمود عینی و عملی نخواهد داشت. مبنا و زیر بنای هر نظام فعال فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و... آمارهای دقیق و قابل اتکاست.
آمارها بر اساس مدلها به دست میآیند و مدلها ساخته ذهنگونه است. اختلاف در آمار هم نشانه ضعف برنامه و همگویای ناکارآمدی آماری است. لذا ضروری است که آمارها از یک مرکزیت فکری، برای طراحی، اجرایی و یکدستی برخوردار باشند. نمیشود به برنامهریزی فکر کرد اما به آمار نیندیشید و نمیشود در مورد همه چیز برنامه داشت، ولی در مورد «آمار» برنامه نداشت. آمار هم برنامه است و هم «با» برنامه. در این راستا آنکه با آمار سخن میگوید و به آمار میاندیشد از دقت و وضوح بیشتری بهرهمند است.
آمار چیست؟ و از کجا آمده است؟
کلمه آمار (statistics) از کلمه (state) به معنی دولت گرفته شده است و در قدیم منظور از آمار و اطلاعات مورد نیاز دولتها برای گرفتن مالیات و سربازگیری و سایر امور مربوط به کشورداری و سیاست بوده است.
امروزه به تمامی اطلاعاتی که به صورت عدد و رقم از موضوعات مختلف اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی در جداول با تعریف مشخص و طبقهبندی گویا بیان شده است اطلاعات آماری یا آمار گفته میشود و به مجموع این جداول آمار نامه گفته میشود.
مفهوم دیگر کلمه آمار، علم آمار است که اصول و روش جمعآوری اطلاعات آماری، نمایش دادن آنها و تجزیه و تحلیل و استنتاج آماری را مورد بحث قرار میدهد. به کمک علم آمار میتوان مشاهدات یا نتایج اندازهگیریها مربوط به حوادث مختلف را مورد مطالعه و بررسی قرار داد و قوانینی را که این حوادث از آنها پیروی میکنند معلوم کرد.
تأثیر آمار بر نظم زندگی
تجربه نشان داده در جامعه انسانی کمتر کاری با نظم انجام میگیرد، مگر آن که اطلاعات لازم و کافی از جوانب مختلف آن کار در اختیار باشد. به همین لحاظ میزان قدرت اتخاذ تصمیم بهینه در جوامع پیشرفته بستگی به عواملی دارد که از جمله مهمترین آن عوامل در اختیار داشتن آمار و اطلاعات صحیح و بههنگام است. در واقع هنگامی در جهت تأمین منافع ملی قادر به برنامهریزی هستیم که آمار و اطلاعات در زمینه امکانات بالقوه و بالفعل فراهم آمده باشد.
در هر جامعهای که توان علمی بالاتر و اطلاعات بیشتری وجود داشته باشد، قدرت تصمیمگیری نیز افزایش مییابد و با انجام برنامهریزیها شرایط زندگی بهتری فراهم میشود.
نقش و وظیفه آمار همچون چراغی میباشد برای روشنکردن نقاط تاریک تصمیمگیری صریح و بیابهام فرد تصمیمگیرنده. نتایج تهیه و تولید آمار جامعه را قادر میسازد تا به قضاوت بنشیند که در مورد مسأله مشخصی نسبت به مقطع زمانی معین پیشرفت، توقف و یا عقبرفتگی حاصل شده است.
با آمار چه کنیم؟
قدم اول در فرآیند برنامهریزی تهیه اطلاعات و آمار از تمامی امکانات بالقوه و بالفعل کشور در تمام بخشهای فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی کشور است. بدون وجود اطلاعات صحیح و جامع و به دنبال آن تحلیلی متقن و علمی از این اطلاعات حرکت در راه برنامهریزی و کار تهیه برنامه امری محال و غیرممکن است و مانند حرکتی است که یک نابینا در جادهای پر از چاله و چاه و دستانداز دارد. همانطور که این شخص هیچگاه به مقصد نمیرسد این چنین برنامهریزی نیز به حال مملکت نه تنها مفید نخواهد بود بلکه ضرر و زیان فراوانی را هم در برخواهد داشت.
جایگاه آمار در سازمانهای فرهنگی
امروزه در هر سازمان و تشکیلاتی، مدیریت از ارکان اصلی فعالیتها، رشد و تداوم موجودیت آن سازمان میباشد، به نحوی که هر گونه ضعف و نقصان در این رکن پیامدهای زیانباری را برای آن مجموعه ایجاد مینماید. با توجه به سه وظیفه اصلی مدیریت یعنی سیاستگذاری، برنامهریزی و تصمیمگیری میتوان به میزان این رکن پی برد. تحقق این سه وظیفه مهم در مدیریت نیازمند طیف وسیعی از آمار و اطلاعات است، به طوری که بدون در دست داشتن آمار کافی، دقیق و بههنگام، سیاستگذاری، برنامهریزی، تعیین اهداف، راهکارها و فعالیتها و در نهایت ارزیابی نتایج مربوطه امکانپذیر نمیباشد. ضرورت این امر در سازمانهای فرهنگی بر کسی پوشیده نیست، چرا که ماهیت آمار و اطلاعات به گونهای است که نه تنها موجب تسهیل امر برنامهریزی فرهنگی میشود بلکه مدیران بهتر میتوانند پاسخگوی نیازها و تقاضاهای مخاطبین خود باشند و این امر بدون وجود آمار و اطلاعات دقیق و کارآمد و متمرکز امکانپذیر نمیباشد.
آمار فرهنگی در حال حاضر به نحوی که مناسب برنامهریزی باشد گردآوری نمیشود. مهمترین نشریهای که در حال حاضر به آمار فرهنگی اختصاص دارد گزارش فرهنگی کشور است که از سال 1346 مرتباً منتشر شده است و زیربخشهای گوناگون بخش فرهنگ و رسانههای جمعی را در بر میگیرد و انتشار آن از وظایف مرکز آمار و برنامهریزی پژوهشهای فرهنگی وزارت ارشاد اسلامی بوده است و هیچ نشریه آماری دیگری سراغ نداریم که در زمینه فرهنگ اطلاعاتی دقیقتر یا جامعتر از این گزارش در اختیار ما بگذارد و در سطح خردتر در حوزه سازمانهای انقلابی و مذهبی خلأ این مهم احساس میشود.
گزارش فرهنگی که وزارت ارشاد منتشر مینماید ضعفهایی دارد که از جمله آن موارد ذیل میباشد.
1- اقلام اطلاعاتی در آن کاملاً پایدار نیست و از آن گذشته گزارش فرهنگی همیشه چند سال عقب است و برنامهریزان مجبورند اطلاعات مورد نیاز خود برای بودجهریزی یا برنامه را از طریق دیگر بدست آورند.
2- به دلیل اینکه از توان جریان شناسی فرهنگی برخوردار نمیباشد توان مقایسه با سایر کشورها را ندارد.
3- به صورت عام منتشر میشود و نیاز سازمانهای تخصصی حوزه دین را نمیتواند پاسخگو باشد.
دومین نشریه که اطلاعات آماری استانی را در دسترس قرار میدهد آمارنامههای استانی است که توسط سازمان برنامه و بودجه استانها منتشر میشود اما متأسفانه این آمارنامهها نیز در مورد بخش مورد نظر ما چندان غنی نیستند .
سومین سالنامه آماری کشور که از سال 1345 به این طرف مرتباً توسط مرکز آمار ایران منتشر شده است، یکی دیگر از منابع برای آمارهای فرهنگی است که در اولین شماره آن متأسفانه نیز هنوز هیچ اطلاعاتی در مورد فعالیتهایی که امروزه در بخش فرهنگ مورد بحث است، یافت نمیشود.
رابطه سازمانهای فرهنگی با آمار و اطلاعات
با بررسی به عمل آمده در ساختار تشکیلاتی اکثر سازمانهای فرهنگی خصوصاً مراکزی که مسئولیت رصد فرهنگی کشور را به عهده دارند یا چنین واحدی (واحد آمار و اطلاعات) را در ساختار تشکیلاتی خود تعریف نکردهاند و یا اگر دارند اطلاعات منسجم و تکمیلی ندارند و نواقص موجود پژوهشگر را از پیشرفت روند کار بازمیدارد.
همانطوری که به اهمیت آمار و اطلاعات و به تبع آن برنامهریزی اصولی واقف هستیم، به نظر میرسد ضرورت دارد سازمان تبلیغات اسلامی به این مهم اقدام نموده و با راهاندازی واحد آمار و اطلاعات ضمن سنجش آرا و افکار عمومی مسئولیت هماهنگی واحدهای آماری زیر مجموعههای مختلف سازمان تبلیغات را در جهت تأمین اطلاعات آماری مورد نیاز سطوح مختلف مدیران، اساتید، دانشجویان و کارکنان به عهده بگیرد تا این واحد به عنوان پل ارتباطی تبادل دادههای واحدهای مختلف سازمان باشد. اداره آمار به مناسبت جایگاه پژوهشی خود، مرجع مناسبی برای اعتبار سنجی خارجی دادهها و اطلاعات معاونتهای سازمان بوده و به همین مناسبت باید در ارتباط تنگاتنگ با کلیه واحدهای سازمان فعالیت نماید.